Prowadzone od 2008 r. przez Komisję Europejską badania wskazują, że
Polska nie należy do liderów innowacji w gospodarce. W rankingu
innowacyjności państw Unii Europejskiej (Innovation Union Scoreboard z
2018 roku) Polska jest na 25 miejscu wśród 28 krajów UE. Według
stosowanego podziału na cztery grupy Polskę zalicza się do umiarkowanych
innowatorów (Moderate Innovators).
NIK kontroluje skuteczność spółek celowych
Próbą podniesienia pozycji Polski w tym rankingu, wśród innych
podejmowanych działań, są przyjęte w ostatnich latach rozwiązania,
polegające na tworzeniu przez instytuty naukowe PAN lub instytuty
badawcze spółek prawa handlowego, a w przypadku uczelni wyższych tzw.
spółek celowych. Ich zadaniem jest komercjalizacja wyników badań
naukowych i prac rozwojowych. Do intensyfikacji procesu komercjalizacji
przyczynić się również miały przedsięwzięcia realizowane przez Narodowe
Centrum Badań i Rozwoju np.: program SPIN-TECH oraz Inkubator
Innowacyjności+.
NIK postanowiła odpowiedzieć na pytanie, czy działalność tych spółek jest skuteczną metodą wdrażania wyników prac naukowych do gospodarki.
Skontrolowała po trzy uczelnie publiczne, instytuty naukowe Polskiej
Akademii Nauk i instytuty badawcze oraz osiem spółek utworzonych przez
uczelnie i jednostki naukowe. Dodatkowo przeprowadziła badanie
kwestionariuszowe w 39 spółkach celowych. Okres objęty kontrolą to lata
2013-2017.
Działalność spółek utworzonych przez jednostki naukowe,
zwłaszcza spółek utworzonych przez instytuty naukowe PAN i instytuty
badawcze, nie była skuteczną metodą transferu wyników badań naukowych
lub prac rozwojowych do gospodarki.
Jedynie dwie spółki spośród ośmiu skontrolowanych uzyskały nieznaczne wpływy ze sprzedaży trzech praw do wyników prac badawczych i czterech wdrożeń rozwiązań technicznych.
Ochrona własności intelektualnej
Zauważyć należy, że tworzenie nowych rozwiązań technicznych wymaga
zapewnienia szeroko pojętej ochrony własności intelektualnej. Ochrona
własności intelektualnej realizowana jest poprzez przyznawanie
wynalazcom, twórcom i przedsiębiorcom praw do dysponowania takimi
rozwiązaniami. Zgodnie z ustawą Prawo własności przemysłowej oraz z
ratyfikowanymi przez Polskę porozumieniami międzynarodowymi,
przedmiotami własności przemysłowej podlegającymi ochronie są wynalazki,
wzory użytkowe, wzory przemysłowe, znaki towarowe, oznaczenia
geograficzne oraz topografie układów scalonych. Za realizację zadań
związanych z ochroną własności przemysłowej w Polsce odpowiedzialny jest
Urząd Patentowy RP, który orzeka w sprawach o udzielanie praw
wyłącznych na przedmioty własności przemysłowej. Podmiotowi, który
dokonał zgłoszenia w Urzędzie Patentowym przysługuje uzyskanie ochrony.
Warunkiem wszczęcia postępowania jest uiszczenie opłaty za zgłoszenie. W
przypadku wynalazków i wzorów użytkowych opłata jednorazowa wynosi 550
zł, a za zgłoszenie wzoru przemysłowego 300 zł. Ochrona wynalazku
(patentu) trwa 20 lat od daty zgłoszenia. Opłata za pierwszy okres
ochrony (obejmujący pierwsze trzy lata) wynosi 480 zł. W kolejnych
latach wysokość opłat jest zróżnicowana (od 250 zł do 1 550 zł). W
przypadku wzoru przemysłowego prawo z rejestracji jest udzielane na 25
lat od daty zgłoszenia. Wysokość opłaty za pierwszy okres ochrony (1.-5.
rok ochrony) wynosi 150 zł, za drugi okres ochrony (6.-10. rok ochrony)
250 zł, za trzeci okres ochrony (11.-15. rok ochrony) 500 zł, za
czwarty okres ochrony (16.-20. rok ochrony) 1 000 zł i za piąty okres
ochrony (21.-25. rok ochrony) 2 000 zł.
Zgodnie z danymi Urzędu Patentowego RP procentowy udział zgłoszeń
wynalazków i wzorów użytkowych dokonanych w 2016 r. według podmiotów
zgłaszających kształtował się następująco: 24,9 % – szkoły wyższe; 7,28 %
– instytuty badawcze; 1,59 % – jednostki naukowe PAN.
Według danych Światowej Organizacji Własności Intelektualnej liczba
patentów pozostających w mocy w Polsce w 2016 r. wynosiła 65 006, zaś
wzorów użytkowych 1 112. Dla porównania liczba patentów i wzorów
użytkowych w wybranych krajach wynosiła odpowiednio: w USA – 2 763 055
i 42 762; w Japonii – 1 980 985 i 29 865; w Korei – 950 526 i 65 635.
Jednostki naukowe prawa do wyników badań naukowych przekazały jedynie połowie skontrolowanych spółek.
Jeszcze gorsza sytuacja wystąpiła w spółkach objętych badaniem
kwestionariuszowym. Z 39 spółek prawa do wyników badań naukowych jako
zasób do komercjalizacji otrzymało zaledwie 28% spółek. Jednak tylko
cztery spośród nich dokonały sprzedaży wyników prac badawczych na łączną
kwotę 6 639 tys. zł. Należy podkreślić, że 95% tych środków pochodziło
z jednej spółki i było głównym źródłem jej przychodów.
Spółki w zdecydowanej większości nie dysponowały wynikami
badań czy technologią o wysokim stopniu gotowości do wdrożenia, na które
było rzeczywiste zapotrzebowanie gospodarcze. Zdaniem ich
prezesów był to istotny czynnik niepowodzenia przedsięwzięcia. Dodatkową
przyczyną utrudniającą uzyskiwanie przez spółki przychodów ze sprzedaży
wyników prac badawczych była ich komercjalizacja bezpośrednio przez
jednostki tworzące spółki.
W tej sytuacji spółki koncentrowały się głównie na sprzedaży usług doradczych, badawczych, szkoleniowych oraz wykonywaniu ekspertyz.
Była to aktywność mieszcząca się w statutowym przedmiocie działalności
gospodarczej spółek, lecz odległa od głównego celu ich utworzenia.
Nadzór właścicielski
Uczelnie publiczne zapewniły prawidłowy nadzór właścicielski
nad utworzonymi spółkami. W przypadku instytutów naukowych PAN oraz
instytutów badawczych nadzór ten był na ogół niewłaściwy. Obok
przypadków nienależytego wypełniania obowiązków przez zgromadzenie
wspólników (np. zaniechanie powołania organów spółki czy wykonywanie
określonych praw właścicielskich praw bez zgody właściwego ministra
nadzorującego) występowały nieprawidłowości w zakresie bieżącego
funkcjonowania spółek. Polegały one m.in. na nieprawidłowym
i nieterminowym sporządzaniu sprawozdań finansowych, nierzetelnym
prowadzeniu księgi udziałów, naruszaniu uprawnień rady nadzorczej lub
nierealizowaniu przez radę nadzorczą swoich obowiązków. Wystąpiły także
dwa przypadki utworzenia spółek przez instytuty z naruszeniem przepisów.
Dwa instytuty naukowe PAN już na początku przyjęły zasady
finansowania spółek, które nie gwarantowały ich opłacalności. W jednym
przypadku wniesiono najniższy wymagany wkład oraz przyjęto, że
działalność spółki będzie finansowana ze środków programu SPIN-TECH.
Jednak po uzyskaniu dofinansowania zrezygnowano z jego realizacji ze
względu na nieefektywność ekonomiczną dla instytutu. Mimo to przepisy
prawa powodują, że instytut zmuszony jest do utrzymywania powołanej
spółki do końca 2019 r. W drugim przypadku ograniczenie finansowania
spółki wyłącznie do podwyższania jej kapitału zakładowego skutkowało
wygenerowaniem straty. Jej wysokość powodowała konieczność podjęcia
decyzji o dalszym jej istnieniu, pod rygorem zwrotu środków otrzymanych z
NCBiR.
Wnioski
Uwzględniając powyższe uwarunkowania NIK uznaje za celowe aby:
- Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz ministrowie
nadzorujący dokonali przeglądu potencjału komercjalizacyjnego spółek
utworzonych przez jednostki naukowe oraz zidentyfikowali działy
gospodarki, które wdrożyły technologie wypracowane przez te jednostki; - Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego ustanowił programy
ukierunkowane na wsparcie podmiotów, których działalność wpływa na
zwiększenie innowacyjności w zidentyfikowanych obszarach; - Ministrowie nadzorujący instytuty badawcze wzmocnili nadzór nad
podległymi instytutami badawczymi w zakresie prowadzonej przez instytuty
komercjalizacji poprzez spółki, w szczególności w kwestiach dotyczących
uzyskiwania stosownych zgód, - Jednostki tworzące spółki dokonywały analizy bieżących i
przewidywanych zasobów prac możliwych do komercjalizacji oraz podjęły
decyzje o dalszym istnieniu lub o ewentualnej likwidacji tych spółek,
które dla dalszego funkcjonowania wymagają stałego podwyższania kapitału
zakładowego, bez zdolności do generowania zysków.
