Blockchain - społeczno ekonomiczne aspekty technologii

Blockchain to jedno z najgorętszych ostatnio słów-kluczy w branży internetowej. Technologia blockchainowa obiecuje bowiem wiele – stworzenie nowego typu Internetu i transformację wielu aspektów życia społecznego, ekonomicznego i politycznego. Uważa się, iż blockchain jest piątym paradygmatem komputerowym (ang. computing paradigm) po mainframe, PC, Internecie oraz sieci mobilnej i społecznościowej.

Paradygmaty
komputerowe

Źródło: Swan M., Blockchain:
Blueprint for a New Economy, O’Reilly Media, Inc. 2015.

Blockchain to rozproszony rejestr operacji
przeprowadzanych w danej sieci, do którego wgląd mają wszyscy użytkownicy tej
sieci. Rejestr rozproszony oznacza, iż każdy uczestnik danej sieci ma w niego
wgląd i może dodać operację, która musi następnie zostać zweryfikowana przez
wszystkich pozostałych uczestników tej sieci. Rejestr składa się z bloków
zawierających operacje przeprowadzane w tej sieci, znakowane czasem, w ten
sposób je uwierzytelniając. Każdy blok zawiera końcówkę poprzedniego bloku,
umożliwiając tym samym połączenie ich w łańcuch (ang. block – blok, chain
– łańcuch).

Przykładowy proces tworzenia blockchain przedstawia
poniższy schemat. Uczestnik sieci inicjuje transakcję (np. przelew zagraniczny),
podając adres odbiorcy, dane przelewu, a także uwierzytelniając ją swoim
kluczem uwierzytelniającym. Transakcja ta trafia do rejestru, co odnotowują
wszyscy użytkownicy rejestru. Wśród tych użytkowników sieci są tzw. operatorzy
rejestrów (ang. miners), którzy przeglądają transakcje, tworzą z nich
bloki oraz rozsyłają do całej sieci celem uwierzytelnienia. Jedną transakcję
obsługuje jeden miner. Po rozesłaniu bloku do sieci uwierzytelniony jest on
przez wszystkich użytkowników i dodany do łańcucha. Unieważnienie lub
sfałszowanie takiej transakcji jest praktycznie niemożliwe, gdyż wymagałoby to
ingerencji w każdy blok i zmiany zapisów.

Tworzenie
łańcucha bloków

Źródło: Froystad P., Holm J., Blockchain: Powering the
Internet of Value, Evry 2016.

Technologia blockchain została po raz pierwszy przedstawiona
w 2008 r. przez Satoshi Nakamoto jako technologia leżąca u podstaw kryptowaluty
bitcoin. Bitcoin to zdecentralizowany system walutowy oparty o matematykę i
kryptografię. Jego kluczowym elementem jest mechanizm osiągania konsensu przez
uczestników sieci Bitcoina co do treści utrzymywanych przez nich baz danych –
będących zapisem wszystkich historycznych transakcji bitcoinami. Niezwykle
interesującym aspektem Bitcoina jest fakt, że w mechanizm osiągania konsensu
wbudowane są bodźce ekonomiczne. Sprawiają one, że każdy uczestnik sieci
potwierdzający dokonane transakcje ma wymierny ekonomicznie powód (nagrodę w
postaci nowo wygenerowanych bitcoinów), aby potwierdzać jedynie rzeczywiście
dokonane transakcje i nie starać się oszukańczo dodawać transakcji, które nie
zaistniały (np. podwójnego wydania tych samych środków).

Z czasem okazało się, iż potencjał technologii blockchain
znacznie wykracza poza kryptowalutę, a coraz więcej światowych banków zdecydowało
się w nią zainwestować. Aite Group szacuje, iż w 2015 r. instytucje finansowe
zainwestowały w blockchain 75 mln USD. W raporcie opublikowanym w 2015 r.
Santander obliczył, iż rejestr rozproszony może przynieść instytucjom
finansowym oszczędności w obszarach przelewów międzynarodowych, obrotu
papierami wartościowymi czy dostosowania do wymogów regulacyjnych i audytowych
na poziomie 15-20 mld USD rocznie do 2022 r.

Ze względu na prawa dostępu do sieci blockchain można
podzielić na:

Publiczny rejestr
rozproszony (ang. public blockchain) – to rejestr, który oferuje
dostęp do sieci każdemu użytkownikowi, a operacje nie wymagają zgody
operatorów rejestru.
Prywatny rejestr
rozproszony (ang. private blockchain) – oferuje dostęp tylko
określonym użytkownikom (np. audytorom), a operacje w rejestrze wymagają
autoryzacji operatorów rejestru.

Biorąc pod uwagę możliwość tworzenia rejestrów, wyróżnia się
dwie kategorie:

Licencjonowany
rejestr rozproszony (ang. permissioned blockchain) – ograniczony
tylko do uprawnionych użytkowników, którzy mogą ustalić reguły, według
których tworzą dany rejestr.
Nielicencjonowany
rejestr rozproszony (ang. permissionless blockchain) – rejestr
otwarty, który umożliwia każdemu użytkownikowi uczestniczenie w tworzeniu
rejestru i dodawaniu operacji.

Technologia blockchain umożliwia realizowanie korzyści
zarówno efektywności operacyjnej, jak np. redukcja ilości wymaganych i
przetwarzanych dokumentów papierowych, jak i strategicznych, jak zdobycie
przewagi konkurencyjnej czy stworzenie nowych, dziś nieistniejących produktów i
usług.

W praktyce blockchain może skutkować wymiernymi korzyściami
ekonomicznymi w różnych dziedzinach życia społecznego i gospodarczego.
Przykładem mogą tu być instytucje finansowe. Korzyści z wdrożenia blockchain w
banku, wynikające bezpośrednio z właściwości tej technologii, to przede
wszystkim:

Wyeliminowanie
pośredników i zmniejszenie fragmentyzacji procesów:

niższy koszt – blockchain może obniżyć koszt
poprzez automatyzację procesów. Dziś banki nadal muszą przetwarzać i rozliczać
transakcje manualnie z powodu niekompatybilności i braku ustandaryzowanych
systemów przetwarzania, przechowywania i uwierzytelniania danych. To wymusza
ingerencję czynnika ludzkiego przy rozliczeniach, a także korzystanie z wersji
papierowych, co wiąże się ze znacznymi nakładami.
szybsze rozliczenia – blockchain umożliwia
rozliczanie transakcji niemal w czasie rzeczywistym dzięki rejestrowi
rozproszonemu i zaangażowaniu wielu użytkowników sieci do uwierzytelnienia
transakcji. Dziś wiele rozliczeń wciąż odbywa się w batchach przetwarzania
danych, maksymalnie kilka razy dziennie.

Zwiększona
przejrzystość – publiczny dostęp do rejestru i uczestniczeni w nim wielu
podmiotów zwiększa jego przejrzystość. Zapis cyfrowy umożliwi też
zapisywanie większej ilości szczegółów.
Większe
bezpieczeństwo – poprzez sieć rozproszoną blockchain eliminuje zależność
od jednego, centralnego podmiotu, a tym samym obniża ryzyko indywidualnego
błędu. Nieodwracalność i niezmienność rejestru umożliwia szybkie
zidentyfikowanie wszelkich prób interwencji i błędów.
Innowacja –
blockchain stymuluje innowacyjność, otwierając możliwości tworzenie nowych
produktów i serwisów [Citi US Digital Banking, 2015].
Rozproszona sieć
likwiduje potrzebę powielania dokumentów rachunkowych, a tym samym
eliminuje ryzyko podwójnych zaksięgowań.
Szybsze
procesowanie oznacza także niższe ryzyko dla płynności systemu
finansowego, a także niższe wymagania dotyczące kapitału gwarancyjnego.

Z punktu widzenia klientów korzyści płynące z zastosowania
blockchain to wykonywanie transakcji szybciej, taniej i łatwiej, a także przy
wyższej jakości oferowanych usług w porównaniu do dzisiejszego systemu. To
także większa kontrola nad danymi osobowymi i zachowaniem ich poufności.

Ze względu na płynące korzyści banki upatrują szansę
wdrożenia i testują technologię blockchain m.in. w następujących obszarach:

płatności,
umowy, wnioski,
kontrakty,
aktualizacja
danych o kliencie,
procesy
identyfikacji klientów (know your customer, KYC oraz
przeciwdziałanie
praniu pieniędzy –
anti money laundering, AML),
finansowanie
handlu,
ubezpieczenia i
polisy.

Zastosowanie technologii nie ogranicza się oczywiście tylko
do sektora finansowego – może ona np. ułatwiać twórcom udostępnianie dzieł
i zarządzanie prawami autorskimi. Bloki rejestrów będące zapisem własności
zastąpią funkcję notariusza. Publiczny blockchain powstający i finansowany
oddolnie poprzez crowdsourcing nie jest kontrolowany przez żadną organizację,
umożliwia monitoring i historię wszystkich transakcji, które mają
charakter peer-to-peer, a więc bez pośredników i centralnego rejestru
(księgi głównej). To oznacza drastyczny spadek kosztów. Tak jak
w przypadku bitcoina, gdzie opłata operacyjna za transakcję jest
siedmiokrotnie niższa niż przy płatności kartami kredytowymi.

Blockchain staje się przedmiotem zainteresowania inwestorów,
banków, firm konsultingowych i technologicznych oraz rządów. Ma szansę
stać się nowym fundamentem infrastruktury światowego systemu finansowego
i zmienić układ sił. Do niedawna to start-upy bazujące na zastosowaniach
Bitcoina rodziły się jak grzyby po deszczu. Jednak według danych CB Insights
już pod koniec 2015 roku fundusze venture capital więcej inwestowały w projekty
blockchainowe niż te związane z kryptowalutą. Dodać należy, że na świecie
powstało 950 start-upów, które zajmują się tematem. Jednak choć pomysłów jest
dużo, niewielki ułamek doczekał się realizacji.

Inwestycje funduszy
venture capital w firmy blockchain w latach 2012 – 2015

Źródło: Blockchain jest nadzieją, a może być pogromcą
sektora finansowego

Podsumowując, pomimo iż techniczne komponenty istnieją od
dawna, sam koncept blockchain prezentuje nowe podejście do gromadzenia,
analizowania, przetwarzania danych oraz dystrybucji ich w sieci. Korzyści
wynikające z zastosowania blockchain, jak np. redukcja kosztów, uwolnienie
kapitału, zwiększone zaufanie społeczne, tworzenie nowych modeli biznesowych,
znacznie przewyższają bariery, co stanowi motywację dla wielu podmiotów do
poszukiwania rozwiązań eliminujących przeszkody w jego rozwoju i wdrożeniu.

Technologia ta jest postrzegana jako olbrzymia szansa – bo
zmniejszy drastycznie koszty, transakcje uczyni szybszymi, bardziej
przejrzystymi i bezpiecznymi – oraz wielkie zagrożenie, bo wyeliminuje
pośredników, do których przecież należą chociażby banki czy izby clearingowe. W
ten sposób może przyczyniać się do likwidacji miejsc pracy w światowych
centrach finansowych i nie tylko. Jest to jednak obiecująca technologia
nie tylko w sensie finansowym, ale także społecznym, bo daje szansę
drastycznego obniżenia poziomu wykluczenia finansowego na świecie, dotykającego
co najmniej 3 mld ludzi.

Autor: dr Łukasz Kryśkiewicz, pracownik Ministerstwa Cyfryzacji

Źródła:

BitFuryGroup,
Digital Assets on Public Blockchains, White Paper 2016.

Blockchain jest nadzieją, a może być
pogromcą sektora finansowego, https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/bankowosc/blockchain-jest-nadzieja-a-moze-byc-pogromca-sektora-finansowego/

Blockchain, czyli jak technologia
Bitcoina robi karierę, http://www.forbes.pl/blockchain-technologia-bitcoina-rewolucja-w-cyberbezpieczenstwie,artykuly,206226,1,1.html

Blockchain, inteligentne kontrakty i
DAO, Wardyński i Wspólnicy, http://www.codozasady.pl/wp-content/uploads/2016/10/Wardynski-i-Wspolnicy_-Blockchain-inteligentne-kontrakty-i-DAO.pdf