W skrócie:

• 73 pergaminy z XIII-XV wieku wróciły do Polski 2 grudnia 2025
• Wystawa w AGAD trwa od 19 grudnia do 11 stycznia
• Dokumenty zrabowano 7 października 1939 roku przez III Rzeszę
• Pierwszy wniosek o zwrot złożono już w 1949 roku
• Wśród pergaminów nadanie Konrada Mazowieckiego z 1226 roku
• Wstęp bezpłatny, oprowadzania 21 grudnia i 6 stycznia

Dlaczego powrót pergaminów ma historyczne znaczenie?

Odzyskane dokumenty dotyczą około 240 lat relacji polsko-krzyżackich i stanowią kluczowy materiał źródłowy do badań nad średniowieczną historią Europy Środkowej. Pergaminy obejmują nadania ziemskie, traktaty pokojowe, bulle papieskie i arbitraże królewskie z okresu 1215-1455.

• Ich utrata w 1939 roku była jedną z najboleśniejszych ran zadanych polskiemu dziedzictwu kulturowemu podczas II wojny światowej.

To najważniejszy i najcenniejszy zwrot obiektów dziedzictwa kultury we współczesnej historii Polski. Od 2008 roku Ministerstwo Kultury odzyskało łącznie 879 dóbr kultury, a pergaminy stanowią najcenniejszą część tej kolekcji. Dokumenty wracają dokładnie do miejsca, z którego zostały siłą zabrane - do Archiwum Głównego Akt Dawnych przy ul. Długiej 7 w Warszawie.

Jakie najcenniejsze dokumenty można zobaczyć na wystawie?

Wśród prezentowanych pergaminów znajdują się dokumenty o fundamentalnym znaczeniu dla historii Polski i zakonu krzyżackiego. Najstarszy z nich to nadanie Konrada Mazowieckiego z 1226 roku, które przekazało Ziemię Chełmińską zakonowi krzyżackiemu i zapoczątkowało obecność zakonu na ziemiach polskich i pruskich.

Szczególną wartość ma złota bulla cesarza Fryderyka II potwierdzająca nadania księcia mazowieckiego oraz bulla papieża Aleksandra V z 23 stycznia 1410 roku, wzywająca wielkiego mistrza Ulryka von Jungingena do zachowania pokoju z królem Władysławem Jagiełłą. Ekspozycja obejmuje również traktat pokojowy znad jeziora Mełno z 1422 roku i dokumenty związane z pokojem kaliskim z 1343 roku - jednym z najważniejszych kompromisów politycznych średniowiecznej Europy.

"To nie tylko powrót zrabowanych archiwaliów. To powrót świadectw naszej państwowości, naszych praw i historycznych racji. Te dokumenty były własnością Korony Polskiej i ich utrata była jedną z najdotkliwszych ran zadanych polskiej kulturze podczas II wojny światowej" - wyjaśnia dr Paweł Pietrzyk, naczelny dyrektor Archiwów Państwowych.

Jak przebiegała 84-letnia walka o odzyskanie pergaminów?

Historia grabieży pergaminów rozpoczęła się 7 października 1939 roku, gdy dr Erich Randt, dyrektor Pruskiego Archiwum Państwowego we Wrocławiu, w asyście funkcjonariusza Gestapo wkroczył do AGAD. Działając jako komisarz MSW III Rzeszy, nakazał bezwarunkowe przekazanie 74 pergaminów z działu Prussiae, mimo argumentacji polskich archiwistów.

Pierwszy formalny wniosek o zwrot złożył już w 1949 roku ówczesny dyrektor AGAD Adam Stebelski. Brytyjskie władze okupacyjne odmówiły przekazania archiwaliów, wskazując na roszczenia Związku Sowieckiego i zmieniający się układ sił w powojennej Europie. W okresie PRL sprawa kilkakrotnie powracała bez rezultatów. Dopiero po 2022 roku, kiedy Rząd RP złożył oficjalny wniosek restytucyjny, sprawa nabrała realnego tempa i zakończyła się sukcesem 2 grudnia 2025 roku.

Szerszy kontekst

Według GUS, w Polsce funkcjonuje obecnie 859 muzeów, które odwiedziło w 2023 roku ponad 40 mln osób. Archiwa państwowe przechowują łącznie około 7,5 mln jednostek archiwalnych, z czego najstarsze dokumenty pochodzą z XII wieku. Według UNESCO Memory of the World, Polska ma wpisanych 17 obiektów na Listę Światowego Dziedzictwa Dokumentowego, co plasuje ją w czołówce krajów europejskich pod względem ochrony dziedzictwa archiwalnego.

Warto zapamiętać:

• Wystawa trwa tylko 24 dni - od 19 grudnia 2025 do 11 stycznia 2026
• Godziny otwarcia: weekendy 12:00-18:00, dni powszednie 11:00-16:00
• Wykład prof. Janusza Grabowskiego 21 grudnia o 14:00
• Oprowadzania kuratorskie 21 grudnia i 6 stycznia o 14:00 i 16:00
• Jeden z 74 oryginalnych pergaminów zaginął bezpowrotnie
• Traktat krakowski z 1525 roku nakazywał przekazanie dokumentów królowi polskiemu

Wystawa w Archiwum Głównym Akt Dawnych stanowi symboliczne zamknięcie 84-letniej historii przymusowej emigracji najważniejszych dokumentów dotyczących relacji polsko-krzyżackich. Po raz pierwszy od 1939 roku pergaminy będą dostępne w miejscu ich pierwotnego przechowywania, umożliwiając Polakom bezpośredni kontakt z najstarszymi świadectwami państwowości.

Źródło: Archiwa Państwowe