Najbardziej zaskakujące odkrycie: to nie urbanizacja bezpośrednio wpływa na psychikę, lecz zaniedbanie architektoniczne w sąsiedztwie - zniszczone elewacje i graffiti. Ten czynnik najsilniej wiąże się ze zdrowiem społecznym, które z kolei kształtuje samopoczucie psychiczne mieszkańców. 

W skrócie:

• 44 proc. Polaków odczuwa wysoki stres
• Zaniedbanie architektoniczne najsilniej wpływa na zdrowie społeczne
• Mężczyźni czują się bardziej samotni niż kobiety
• Emisja CO2 to czynnik ryzyka, zalesienie - ochronny

Jak zaniedbane budynki wpływają na psychikę mieszkańców

Zespół pod kierunkiem dr hab. Dominiki Ochnik odkrył, że stopień zaniedbania architektonicznego w sąsiedztwie - zniszczone elewacje, graffiti, brak remontów - jest najsilniej i bezpośrednio związany ze zdrowiem społecznym. To zdrowie społeczne (samotność i spójność sąsiedzka) odgrywa kluczową rolę w relacji między środowiskiem fizycznym a zdrowiem psychicznym.

Według Narodowego Testu Zdrowia Polaków 2024, tylko 56 proc. dorosłych ocenia swoje zdrowie psychiczne jako dobre lub bardzo dobre - to o 10 punktów procentowych mniej niż w 2020 roku.

Urbanizacja pełni w modelu rolę pomostową i ochronną, ale nie wiąże się bezpośrednio ze zdrowiem psychicznym. Poczucie przynależności sąsiedzkiej (przywiązania i dumy) jest wyższe w większych miastach, natomiast spójność społeczna (interakcje z sąsiadami) dominuje na obszarach mniej zurbanizowanych.

"Możliwe jest oddziaływanie na zdrowie psychiczne, społeczne i fizyczne poprzez zadbanie architektoniczne sąsiedztwa, np. poprawę elewacji" - dr hab. Dominika Ochnik, prof. Akademii Śląskiej

Zieleń i błękit - równie ważne dla zdrowia psychicznego

Badanie wykazało, że częstotliwość korzystania z obszarów zielonych (ogrody, parki) jest tak samo ważna, jak częstotliwość korzystania z obszarów niebieskich (stawy, rzeki, jeziora, morze) w modelu zdrowia psychicznego. To odkrycie potwierdza wyniki międzynarodowych analiz.

Według badań Natural Capital Project przy Stanford University, opublikowanych w Nature Cities, już 15 minut spędzonych wśród zieleni poprawia zdrowie psychiczne. Miejskie lasy okazały się szczególnie skuteczne w redukcji objawów depresji i lęku - bardziej niż drzewa przyuliczne czy trawniki.

Kluczowe makro-czynniki związane z Celami Zrównoważonego Rozwoju ONZ to emisja CO2 (czynnik ryzyka) oraz wskaźnik zalesienia w regionie (najbardziej wpływowy czynnik ochronny w modelu). Do 2050 roku 70 proc. ludności świata będzie mieszkać w miastach, co sprawia, że planowanie zieleni miejskiej staje się priorytetem zdrowia publicznego.

Dlaczego mężczyźni czują się bardziej samotni

Mężczyźni czuli się bardziej samotni niż kobiety, mimo że problemy zdrowia psychicznego występowały częściej wśród kobiet. Mechanizmem ochronnym u mężczyzn okazało się silniejsze poczucie przywiązania i dumy z sąsiedztwa, które obniża poczucie samotności.

Analizowany model zdrowia psychicznego jest spójny i stabilny w czasie - oba pomiary (maj i sierpień 2024) dały zbieżne wyniki. Wspieranie pozytywnych sąsiedzkich interakcji oraz poczucia przynależności do sąsiedztwa wiąże się z obniżonym poczuciem samotności, a to z kolei z obniżonym lękiem i stresem.

Według prof. Piotra Gałeckiego, konsultanta krajowego, depresja to problem co najmniej 8 proc. populacji Polski - około 4 mln osób, z czego tylko 1,2 mln ma oficjalną diagnozę. Realną pomoc otrzymuje zaledwie 25 proc. chorych.

Warto zapamiętać:

• Poprawa elewacji budynków może realnie wpłynąć na zdrowie psychiczne mieszkańców
• Kontakt z zielenią i wodą powinien być regularny - liczy się częstotliwość
• Budowanie więzi sąsiedzkich to skuteczna profilaktyka samotności i lęku
• Emisja CO2 w regionie zwiększa ryzyko problemów psychicznych

Badanie Akademii Śląskiej wypełnia lukę w polskiej nauce - to pierwsze ogólnopolskie badanie łączące urbanizację ze zdrowiem psychicznym w perspektywie czasowej z wykorzystaniem analizy sieciowej. Zespół przeprowadził również analizy dotyczące zrównoważonego rozwoju lokalnego, określając poziom świadomości strategicznej w poszczególnych województwach według autorskiego wskaźnika.

Warto pamiętać, że w innych badaniach wśród przyczyn pogarszającego się samopoczucia Polacy często wskazują także inflację, co koreluje z wcześniejszymi raportami wskazującymi na silny stres i problemy finansowe jako główne źródła napięcia psychicznego w polskich domach.

Projekt realizował zespół: prof. Yurii Vitkovskyi, dr Marcin Budziński i mgr Agnieszka Szostak pod kierunkiem dr hab. Dominiki Ochnik. Badanie przeprowadzono metodą CAWI i analizą sieciową w dwóch pomiarach (maj-sierpień 2024) na reprezentatywnej próbie 1610 pełnoletnich osób (49 proc. kobiet) ze wszystkich województw w Polsce. Badanie sfinansowane przez Ministerstwo Edukacji i Nauki kwotą 500 tys. zł w ramach programu Nauka dla Społeczeństwa II.

Źródło: Akademia Śląska, Natural Capital Project Stanford University, Narodowy Test Zdrowia Polaków 2024